نگاهی به تشبیه در غزلیات فارسی علیرضا تیانی خیابانی
نگاهی به تشبیه در غزلیات فارسی علیرضا تیانی خیابانی

آساخبر:تشبیه مهمترین مقوله‌ی خلاقیت‌های هنری می‌باشد. گاهی زمینه و مصالح اولیه‌ای که در تشبیه به کار می‌‌رود، حرکات بدن است که انواع آیین‌ها، رقص‌ها و تئاترها زاده‌ی آن است. گاهی مصالح اولیه‌ی تشبیه، رنگ است که از همنشینی و ترکیب آنها انواع هنرهای نقاشی زاده شده‌اند.

گاهی مصالح اولیه‌ی تشبیه، صوت و صداست که موجب بروز و ظهور انواع آهنگهای موسیقی می شوند، بالاخره تشبیه در همه‌ی صناعات و هنرهای بشری نقش فعال و موثری دارد. به ضرس قاطع می‌توان گفت؛ ادبیات بدون تشبیه وجود خارجی ندارد و تشبیه اساس اصلی تصویرگری است.
در اینجا جا دارد که به برخی از تعریف ‌هایی که از تشبیه شده اشاره‌ای شود:
رشیدالدین وطواط درکتاب «حدائق السحر فی دقائق الشعر»، تشبیه را چنین تعریف می کند: «این صفت چنان بود که دبیر یا شاعر چیزی را به چیزی مانند کند در صفتی از صفات»(وطواط،۱۳۶۲: ۴۲)
درکتاب المثل السائر آمده است که: تشبیه سه ویژگی مبالغه، تبیین و روشنگری و ایجاز را در یک جا جمع می کند (فاضلی،۱۳۷۶: ۱۴۹؛ ابن اثیر،۱۹۶۲م:۲-۱۲۳)
جاحظ (ف ۲۵۵٫هـ) در تعریف تشبیه می گوید: «هو الدّلاله علی مشارکه الامر لأمر آخر فی معنی» (زکی صبّاغ،۱۹۹۸: ۲۴۷)
عبدالقاهرجرجانی (ف۴۷۴٫هـ) در اهمیت تشبیه و دیگر صور خیال می گوید که: « نخستین و شایسته ترین چیزی که باید در آن به طور کامل اندیشیده و دقت شود، بررسی درباره ی تشبیه و استعاره است (جرجانی،۱۳۶۱: ۱۶)
توسل به دامن تشبیه تاثیر کلام را قویتر و برد آنرا بیشتر می‌کند.(جلیل تجلیل،۴۶:۱۳۷۴)
دیوان اشعار علیرضا تیانی خیابانی در ۶۴۰ صفحه‌ با قطع وزیری در سال ۱۳۹۶ توسط انتشارات فخر آذر تبریز منتشرشده است. دیوان اشعار علیرضا تیانی خیابانی از چهار بخش عمده‌ی زیر تشکیل یافته است:
• غزلیات(حدود ۳۰۰ غزل ترکی)
• ملمعات(حدود ۵۲ قطعه شعر در قالب‌های متفاوت)
• اشعار فارسی(ساغرمعشوق) (شامل غزلیات فارسی و رباعیات)
• مکتب خیابانی(شامل انواع و اقسام شعر)
علیرضا تیانی در انواع قالب‌های شعری، اشعار نسبتا موفقی دارند و مخصوصا در انواع شعر ترکی تسلّط خوبی دارند. او سلطان ملمع سرایی است. ملعات فارسی-ترکی او در تنوع و زیبایی نظیر ندارند. اگر چه حجم قابل توجهی از دیوان او را اشعار ترکی به خود اختصاص داده است اما، ما بعد از این پیشگفتار کوتاه به بررسی برخی از وجوه به کار رفته‌ی تشبیه در غزلیات فارسی دیوان اشعار علیرضا تیانی خیابانی می‌پردازیم.
۱- تشبیه حسی به حسی
یعنی یک چیز محسوس را به محسوس دیگری مانند کنیم.خیابانی(نگاه گرم) معشق خود را به (آتشکده) تشبیه می‌کند:
نگه گرم تو آتشکده‌ی عشق من است
عمر کوتاه من و وعده‌ی فردا چه کنم (خیابانی،۴۵۴:۱۳۹۶)
۲- تشبیه محسوس بر معقول
یعنی یک چیز محسوس را به معقول مانند کنیم. خیابانی، (زلف) را که یک چیز محسوسی می‌باشد به (فتنه) که یک وجود ذهنی و معقول است تشبیه می‌کند:
تا که زلفت به خواب می‌بینم
فتنه در پیچ و تاب می‌بینم (خیابانی،۳۹۵:۱۳۹۶)
در جایی دیگر (چشم مخمور ) را به (بلای ناگهان) تشبیه می‌کند:
چشم مخمورت بلای ناگهان
خمر خمار از لب صهبای تو (خیابانی،۴۰۴:۱۳۹۶)
۳- تشبیه معقول بر محسوس
یعنی یک چیز معقول را به محسوس مانند کنیم. خیابانی (خویشتن) را به (کشتزار) و (معشوقه) را به (سرچشمه)،(آب) و(جوی) تشبیه کرده:
یکی کشتزارم بدین خشکسال
تو سرچشمه و آب و جوی منی (خیابانی،۴۵۲:۱۳۹۶)
ویا در جایی دیگر (تیر هجر) را به (الف) :
تیر جرت میان جان هر دم
چون الف مستطاب می‌بینم (خیابانی،۳۹۵:۱۳۹۶)
۴- تشبیه معقول بر معقول
یعنی یک چیز معقول را به معقول مانند کنیم. خیابانی(معشوق) را به (باران رحمت) تشبیه می کند:
باران رحمتی تو من سنگ کبر و نازم
با این منم منم‌ها ، خود راه بار بسته (خیابانی،۳۹۲:۱۳۹۶)
۵- تشبیه مفرد به مرکب
یعنی یک چیز یا یک معنی را به چند چیز یا معنی مانند کنیم.(زلفکان)را به (گنجه‌ی اسرارها) تشبیه می‌کمند:
دیدگانت کنز محبوب خدا
زلفکانت گنجه‌ی اسرارها (خیابانی،۴۲۰:۱۳۹۶)
۶- تشبیه مرکب به مفرد
یعنی چند چیز یا معنی را به یک چیز و یا معنی تشبیه کنیم. خیابانی در جایی (خرد و کبار عالم) را به (بیمار زلف) تشبیه کرده است:
ای نامه‌ی الهی، طومار زلفکانت
خرد وکبار عالم، بیمار زلفکانت (خیابانی،۴۲۱:۱۳۹۶)
۷- تشبیه مرکب به مرکب
یعنی چند چیز یا معنی را به چند چیز و معنی تشبیه کنیم.
چون گوهری که در دل سنگی بود نهان
گنجی فتاده‌ گوشه‌ی ویرانه‌ام هنوز (خیابانی،۴۵۰:۱۳۹۶)
۸- تشبیه ملفوف
مشبه ها در یک جا و مشبهٌ‌به‌ها در جایی دیگر باهم جمع آیند.
همره یونس و ماهی و سلیمان و صبا
نوح طوفان غم و یوسف و چاه آمده‌ایم (خیابانی،۳۸۸:۱۳۹۶)
(مهدی خلفی(مدرس دانشگاه
  • نویسنده : (مهدی خلفی(مدرس دانشگاه